شاخص های کار و فعالیت مؤثر از منظر نهج البلاغه

کار و کارگر در آیین اسلام جایگاه والایی دارند. اسلام کار و تلاش برای کسب روزی را امری پسندیده و مقدس معرفی کرده و یکی از عوامل پیشرفت جامعه اسلامی را کار دانسته است. تمامی پیشوایان دینی نیز کار می کردند و از حاصل دسترنج خود بهره می بردند؛ برای نمونه علی بن ابی حمزه بطائنی چنین نقل کرده است که موسی بن جعفر(ع) را دیدم در مزرعه کار می کرد، به طوری که از پاهایش عرق می ریخت. به ایشان عرض کردم: فدایت شوم؛ پس کارکنانتان کجایند که شما این چنین زحمت می کشید؟ فرمود: «ای علی! کسی که از من و پدرم بالاتر بود، در زمینش با دست خود کار می کرد.» پرسیدم او کیست؟ فرمود: «رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، پدرانم، که همگی با دست خویش کار می کردند و این شیوه همه انبیا و فرستادگان و بندگان صالح خداست.»

حضرات معصومین(ع) پیروانشان را نیز به کار و تلاش ترغیب و تشویق می کردند و آنان را از بیکاری برحذر می داشتند. نهج البلاغه، یکی از غنی ترین متون اسلامی بعد از قرآن نیز بر موضوع کار، تلاش و کارآفرینی تأکید بسیار دارد.

حضرت علی(ع) در فرمایشات گهربار خود به شاخص های کار و فعالیت مؤثر در سبک زندگی اسلامی اشاره کرده و کارکردهای تربیتی کار و تلاش در کسب روزی حلال را برشمرده است که در یادداشت پیش رو، به بخشی از آن ها اشاره خواهد شد.

مؤلفه های کار مؤثر

شناخت شاخص های کار و فعالیت مؤثر و مطلوب در کلام امیرالمؤمنین، علی(ع) بسیار ضروری و مهم به نظر می رسد.

تخصص و آگاهی: حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه 154 نهج البلاغه، با تشبیهی گویا به ضرورت علم در عمل اشاره می کند: «فَإِنَّ الْعَامِلَ بغَیْرِ عِلْمٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ طَرِیقٍ فَلَا یَزیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلَّا بُعْدًا.» (دشتی، 1379) ایشان عمل بدون دانش را همچون رهروی در بیابان می داند که هرچه سریع تر گام بردارد، از مقصد اصلی دورتر می شود. حضرت علی(ع) بر این باور است که کارها چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی باید بر مبنای علم صورت گیرد و از شناخت و بینشی عمیق و علمی نشئت گرفته باشد؛ در غیر این صورت آن کار قرین موفقیت نیست. پیامبر گرامی اسلام نیز بر این نکته تأکید می کند و می فرماید هر کس کاری را بدون علم و آگاهی انجام دهد، خراب کاری او بیش از اصلاحاتش خواهد بود.

امام(ع) در حکمت 366 نهج البلاغه نیز به رابطه تنگاتنگ علم و عمل اشاره کرده است: «الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ؛ وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بالْعَمَلِ، فَإِنْ أَجَابَهُ، وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْه.اَلْعِلْمُ وَ الْعَمَلُ تَوْأَمَانِ، وَ الْعِلْمُ یَدْعُو إِلَی الْعَمَلِ، فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ؛ علم و عمل پیوندی نزدیک دارند و کسی که دانست، باید به آن عمل کند، چرا که علم، عمل را فراخواند؛ اگر پاسخش داد، می ماند وگرنه کوچ می کند.» این بیان تأکید می کند که ارزش واقعی دانش زمانی آشکار می شود که به مرحله عمل درآید.

در جای دیگری، ایشان هشدار می دهد: «اَلْعَمَلُ بغَیْرِ عِلْمٍ ضَلَالٌ.» (تمیمی آمدی، 1410، ص 150) این حدیث شریف به صراحت بیان می کند که عمل بدون پشتوانه علمی، انسان را به گمراهی می کشاند؛ همچنین می فرماید: «اَلْعِلْمُ یُرْشِدُکَ وَ الْعَمَلُ یُبَلِّغُکَ الْغَایَهَ؛ یعنی علم، راهنمای توست و عمل، تو را به مقصد می رساند.»

در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، کسی که به کارهای گوناگون بپردازد، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. از منظر مولا، تخصص و تمرکز در کارها ضروری و عامل موفقیت محسوب می شود. در قرآن کریم نیز به این موضوع اشاره شده است: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذینَ لَا یَعْلَمُونَ.» (زمر، 9) این آیه شریف به روشنی تفاوت بین عالم و جاهل را بیان می کند.

نیت خیر و خالص در انجام کار: امیرالمؤمنین(ع) ارزش واقعی کار و عمل را به خلوص نیت آن می داند و می فرماید: «خَیْرُ الْأَعْمَالِ مَا صحبه الاخلاص؛ بهترین عمل آن است که با اخلاص همراه باشد.» اگر فرد انگیزه و نیت خیر و صحیحی برای کار و فعالیت و کسب روزی نداشته و در اندیشه خدمت رسانی به دیگران نباشد، برای کسب سود بیشتر در وادی فریب دیگران قرار می گیرد.

ایشان در جای دیگری تصریح می کند: «صَلَاحُ الْعَمَلِ بصَلَاحِ النِّیَّه.» (تمیمی آمدی، 1410، ص 416) یعنی درستی عمل به درستی نیت وابسته است؛ همچنین می فرماید: «عَلَیْکَ بالْإِخْلَاصِ فَإِنَّهُ سَبَبُ قَبُولِ الْأَعْمَالِ» که به روشنی نشان می دهد اخلاص شرط پذیرش اعمال است.

در حکمت 276 نهج البلاغه، امام(ع) به خطر ریا در کارها اشاره می کند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بکَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ [تَحْسُنَ] فِی لَامِعَةِ الْعُیُونِ عَلَانِیَتِی وَ تُقَبِّحَ [تَقْبُحَ] فِیمَا أُبْطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی، مُحَافِظاً عَلَی رِثَاءِ [رِیَاءِ] النَّاسِ مِنْ نَفْسِی بجَمِیعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ مِنِّی، فَأُبْدیَ لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِی وَ أُفْضِیَ إِلَیْکَ بسُوءِ عَمَلِی، تَقَرُّباً إِلَی عِبَادکَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِک؛ خدایا به تو پناه می برم که ظاهر من در برابر دیده ها نیکو و درونم در آنچه از تو پنهان می دارم، زشت باشد و بخواهم با اعمال و رفتاری که تو از آن آگاهی، توجه مردم را به خود جلب کنم و چهره ظاهرم را زیبا نشان داده، با اعمال نادرستی که درونم را زشت کرده است، به سوی تو آیم تا به بندگانت نزدیک و از خشنودی تو دور گردم.»

قرآن کریم نیز در این زمینه می فرماید: «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ.» (بینه، 5) این آیه شریف بر اهمیت اخلاص در تمام اعمال تأکید دارد.

مشورت قبل از شروع به کار: حضرت علی(ع) می فرماید: «هرگاه نظر و تأمل کردی، آن گاه عمل کن.» در هر کاری نخست باید به فکر، اندیشه و تفکر پرداخت، آن گاه به انجام آن اقدام کرد. این کلام کوتاه، اما پرمعنا اهمیت تأمل پیش از اقدام به هر کاری را نشان می دهد.

ایشان در جای دیگری نیز توصیه می کند: «شَاوِرْ قَبْلَ أَنْ تَعْزمَ وَ فَکِّرْ قَبْلَ أَنْ تَقْدمَ.» (تمیمی آمدی، 1410) مشورت و تفکر قبل از انجام هر کاری، دو رکن اساسی پیش از هر تصمیم گیری در سامانه اندیشه ای امیرالمؤمنین(ع) است.

لزوم آخرت گرایی در کار: امام علی(ع) در حکمت 269 نهج البلاغه، انسان ها را به دو گروه تقسیم می کند: «النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلَانِ؛ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا، قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ، یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُهُ [یُخَلِّفُ] الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ، فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ؛ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا، فَجَاءَهُ الَّذی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بغَیْرِ عَمَلٍ، فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً، فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ، لَا یَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَةً فَیَمْنَعُهُ [فَیَمْنَعَهُ]؛ مردم در دنیا دو گروهند: گروهی فقط برای دنیا تلاش می کنند و دنیایشان آنان را از آخرتشان بازداشته است. نسبت به بازماندگان خود از فقر وحشت دارند، ولی از فقر خویش (برای جهان دیگر) خود را در امان می دانند، از این رو عمر خود را در منافع دیگران فانی می کنند (و دست خالی به آخرت می روند.) گروه دیگر برای آنچه بعد از دنیاست، تلاش می کنند؛ سهم آنان بدون نیاز به کار و کوشش فراوان از دنیا به آن ها می رسد. چنین کسانی هر دو سود را برده اند و هر دو سرا را با هم مالک شده اند. آن ها در درگاه خدا آبرومندند و هرچه بخواهند، خداوند از آن ها دریغ نمی دارد.»

این امام همام در حکمت 121 نیز می فرماید: «عَمَلٌ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَی تَبعَتُهُ، وَ عَمَلٌ تَذْهَبُ مَئُونَتُهُ وَ تَبْقَی أَجْرَتُهُ؛ چقدر این دو عمل با هم متفاوتند: عملی که لذتش می رود و عواقب سوء آن باقی می ماند و عملی که زحمتش می رود و اجر و پاداشش باقی است.»

کار و تلاش و کسب ثروت باید بر مبنای اهدافی مقدس انجام شود تا علاوه بر منفعت های دنیایی، بهره های اخروی نیز برای انسان در پی داشته باشد.

بسترسازی برای انجام کار نیک: حضرت در حکمت 422 می فرماید: «کار نیک به جا آورید و آن را هر مقدار که باشد، کوچک نشمارید، زیرا کوچک آن، بزرگ و اندک آن، فراوان است. هیچ کدام از شما نگوید که دیگری در انجام کار نیک از من سزاوارتر است.» ایشان به اهمیت توجه به کیفیت، به جای توجه به کمیت اشاره می کند و این آموزه مهم را بستری برای بروز بیشتر کار خیر می داند.

توجه نکردن به سرزنش و ملامت دیگران نیز راهکار دیگری برای گسترش فرهنگ کار و انجام امور خیر است. ایشان در نامه 31 به امام حسن(ع) تأکید می کند: «به نیکی ها امر کن و خود نیکوکار باش و با دست و زبان بدی ها را انکار کن و بکوش تا از بدکاران دور باشی و در راه خدا آن گونه که شایسته است، تلاش کن و هرگز سرزنش ملامتگران تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد.»

امام در نامه 53 نیز چنین می فرماید: «نیکوترین اندوخته تو باید اعمال صالح و درست باشد.» ایشان اندیشیدن به انجام کارهای نیک را مقدمه و بستری دیگر برای اقدام و عمل می داند و می فرماید: «تفکر در کار خیر، انسان را به سمت انجام آن وامی دارد.» قرآن کریم نیز به تعاون و همکاری برای به سرانجام رسیدن کارها، به مثابه بستری دیگر در انجام امور اشاره می کند: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبرِّ وَالتَّقْوَی.» (مائده: 2)

الهه سادات بدیع زادگان

انتهای پیام